Waarom Nederland zich onveiliger voelt, terwijl het objectief veiliger is geworden

CBS Veiligheidsmonitor 2025

De Veiligheidsmonitor 2025 van het CBS laat een opvallende paradox zien. Nederland is objectief gezien veiliger geworden dan twintig jaar geleden, maar tegelijkertijd voelen steeds meer mensen zich onveilig. Het slachtofferschap van traditionele criminaliteit is sinds 2005 met meer dan vijftig procent afgenomen, terwijl het algemene gevoel van onveiligheid juist weer stijgt. Inmiddels geeft 37 procent van de Nederlanders aan zich weleens onveilig te voelen.

Dat verschil tussen feitelijke veiligheid en ervaren veiligheid is misschien wel een van de belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen van deze tijd. Want veiligheid gaat allang niet meer alleen over criminaliteitscijfers, politie-inzet of het aantal incidenten dat officieel geregistreerd wordt. Veiligheid gaat in toenemende mate over beleving. Over hoe mensen dagelijkse situaties ervaren. Over spanning in contact met anderen. Over respectloos gedrag. Over het gevoel geen controle meer te hebben op wat er om je heen gebeurt. En dat zien wij ook steeds vaker terug binnen organisaties.

Dat verschil tussen feitelijke veiligheid en ervaren veiligheid is misschien wel een van de belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen van deze tijd.

De echte schade ontstaat vaak vóór incidenten zichtbaar worden

Veel bedrijven kijken nog altijd vooral naar zichtbare incidenten. Naar ziekteverzuim, meldingen, conflicten of escalaties. Maar de echte schade ontstaat meestal veel eerder. Niet door één groot incident, maar door een opeenstapeling van kleine momenten waarin spanning ontstaat en onvoldoende wordt herkend of aangepakt. Juist die dagelijkse interacties bepalen uiteindelijk of mensen zich veilig voelen binnen een organisatie.

De Veiligheidsmonitor laat bijvoorbeeld zien dat mensen steeds vaker sociale overlast ervaren. Er wordt meer melding gemaakt van agressief gedrag op straat, van respectloosheid, van overlast door verwarde personen en van spanningen in publieke ruimtes. Dat zijn niet altijd levensbedreigende situaties, maar wel situaties die voortdurend mentale druk veroorzaken. Het zijn kleine confrontaties die zich opstapelen en langzaam invloed hebben op hoe mensen zich voelen, gedragen en reageren. Dat mechanisme zie je ook op de werkvloer.

Psychologische onveiligheid begint bijna altijd klein

In organisaties ontstaat psychologische onveiligheid zelden plotseling. Het begint vaak klein. Een medewerker die zich niet gehoord voelt. Een collega die spanning vermijdt. Een leidinggevende die signalen van overbelasting niet serieus genoeg neemt. Een medewerker die dagelijks te maken krijgt met verbale agressie van klanten, patiënten of cliënten en daar onvoldoende ondersteuning in ervaart. Een team waarin mensen elkaar niet meer aanspreken omdat de spanning inmiddels te groot is geworden.

Juist die ogenschijnlijk kleine momenten vormen uiteindelijk de voedingsbodem voor grotere problemen. Want wanneer spanning langdurig aanwezig blijft zonder goede begeleiding of duidelijke kaders, gaan mensen zichzelf beschermen. Ze trekken zich terug, worden voorzichtiger, vermijden verantwoordelijkheid of verliezen juist sneller hun geduld. Niet omdat ze ongemotiveerd zijn, maar omdat hun gevoel van veiligheid langzaam afneemt.

Dat is waarom psychologische veiligheid zo vaak verkeerd begrepen wordt. Veel organisaties denken bij veiligheid nog steeds aan “vriendelijk zijn”, conflicten vermijden of een prettige werksfeer creëren. Maar echte veiligheid heeft weinig te maken met zachtheid. Integendeel. Werkelijke veiligheid ontstaat juist door duidelijkheid, professionele grenzen en het vermogen om spanning goed te reguleren.

Mensen voelen zich niet veilig wanneer er nooit spanning is. Mensen voelen zich veilig wanneer zij weten hoe ze met spanning moeten omgaan.

Veiligheid vraagt om professionele weerbaarheid

Dat vraagt iets fundamenteel anders van organisaties dan alleen extra protocollen of een incidentele training. Het vraagt om medewerkers die stevig kunnen blijven handelen onder druk. Om leidinggevenden die spanningen vroegtijdig herkennen. Om teams waarin duidelijke normen bestaan over gedrag, communicatie en verantwoordelijkheid. En vooral: het vraagt om een organisatiecultuur waarin mensen weten dat zij gesteund worden wanneer situaties moeilijk worden.

Het groeiende gevoel van controleverlies

De Veiligheidsmonitor maakt daarnaast nog iets anders zichtbaar. Veel mensen ervaren tegenwoordig niet alleen méér spanning, maar ook minder grip. Dat zie je terug in de stijgende gevoelens van onveiligheid, ondanks de dalende criminaliteitscijfers. Mensen hebben steeds vaker het gevoel dat situaties sneller escaleren, dat omgangsvormen verharden en dat sociale controle afneemt. Dat gevoel van controleverlies heeft enorme invloed op gedrag. Binnen organisaties werkt dat precies hetzelfde.

Wanneer medewerkers onvoldoende handelingsbekwaamheid ervaren, ontstaat onzekerheid. Mensen weten dan niet goed meer hoe zij moeten reageren op grensoverschrijdend gedrag, agressie of conflicten. Daardoor ontstaan vermijding, frustratie en uiteindelijk uitval. Teams worden reactiever in plaats van proactiever. Leidinggevenden zijn vooral bezig met brandjes blussen. En organisaties reageren pas wanneer de situatie al geëscaleerd is. Maar echte veiligheid begint veel eerder.

Duurzame veiligheid ontstaat door regie

Veiligheid begint op het moment dat mensen leren signalen te herkennen voordat situaties ontsporen. Het begint bij medewerkers die professioneel leren communiceren onder druk. Bij teams die spanning bespreekbaar durven maken. Bij leiders die begrijpen dat veiligheid niet ontstaat door controle alleen, maar door duidelijkheid, regie en menswaardig handelen.

Daar ligt volgens ons ook de kern van duurzame veiligheid. Niet harder worden. Niet méér controle. Niet nóg meer regels. Maar meer regie.

Mensen helpen om professioneel te blijven handelen in situaties die spanning oproepen. Leren hoe je grenzen stelt zonder escalatie. Hoe je duidelijk communiceert zonder agressie. Hoe je stevig blijft zonder jezelf of de ander kwijt te raken.

Veiligheid is een strategisch vraagstuk

Want uiteindelijk bepaalt niet alleen de objectieve werkelijkheid hoe veilig mensen zich voelen. Het is vooral de manier waarop mensen dagelijkse situaties ervaren die bepaalt of een organisatie gezond blijft functioneren.

En precies daarom is veiligheid geen soft HR-thema of een losse training aan de zijkant van de organisatie. Veiligheid is een strategisch vraagstuk dat direct invloed heeft op gedrag, samenwerking, leiderschap, verzuim, verloop en prestaties.

Een veilige organisatie ontstaat niet vanzelf. Die bouw je bewust.